Oprogramowanie szpiegujące Pegasus: czy jest się czego obawiać – okładka artykułu AlfaTronik

Oprogramowanie szpiegujące Pegasus: czy jest się czego obawiać

Statystycznie prawie na pewno nie jesteś celem Pegasusa. To narzędzie sprzedawane rządom, wycenianie w milionach i używane wobec konkretnych, wybranych osób, a nie masowo. Jeśli jednak zajmujesz się dziennikarstwem śledczym, polityką, prawem karnym, działalnością opozycyjną albo prowadzisz firmę w branży wrażliwej, sprawa wygląda inaczej i warto wiedzieć, jak to działa i co realnie pomaga. Poniżej: mechanizm ataku, kalendarium ostatnich lat wraz z polskim wątkiem oraz uczciwa lista tego, co daje ochronę, a co jej nie daje.

Czym jest Pegasus i jak wchodzi do telefonu

Pegasus to komercyjne oprogramowanie szpiegujące izraelskiej firmy NSO Group, sprzedawane wyłącznie podmiotom państwowym. Po zainstalowaniu daje operatorowi dostęp do praktycznie całej zawartości telefonu: wiadomości, poczty, historii połączeń, kontaktów, zdjęć, lokalizacji GPS, a także możliwość zdalnego włączenia mikrofonu i kamery.

Najważniejszy technicznie punkt: Pegasus obchodzi szyfrowanie komunikatorów, nie łamiąc go. Nie ma takiej potrzeby. Skoro działa wewnątrz telefonu, czyta wiadomość w momencie, w którym jest ona wyświetlana użytkownikowi, czyli po odszyfrowaniu. Sygnał, WhatsApp i inne komunikatory end-to-end nie chronią przed zagrożeniem, które siedzi na urządzeniu końcowym. To ograniczenie samej idei szyfrowania, nie wada konkretnej aplikacji.

Druga kluczowa cecha to sposób infekcji. Klasyczny atak wymaga kliknięcia w link. Pegasus od lat wykorzystuje ataki zero-click, w których nie trzeba zrobić nic: wystarczy odebrać wiadomość, która wykorzystuje lukę w obsłudze załącznika czy powiadomienia. Wykorzystywane luki to zero-day, czyli błędy nieznane producentowi systemu w chwili ataku, więc nie ma na nie łatki, na którą można się zaktualizować.

W 2016 roku, gdy sprawa wyszła na jaw za sprawą aktywisty Ahmeda Mansoora z Emiratów Arabskich, do przejęcia iPhone’a użyto łańcucha trzech takich luk naraz. Nazwę nadali analitycy, którzy rozłożyli próbkę na czynniki pierwsze.

Co się zmieniło od czasu pierwszej wersji tego artykułu

Tekst powstał w 2017 roku, gdy Pegasus był ciekawostką z branżowych raportów. W międzyczasie stał się przedmiotem procesów sądowych, sankcji i komisji śledczej w polskim parlamencie.

Kiedy Co się wydarzyło
2016 Pierwsze publiczne wykrycie Pegasusa na iPhonie, atak na Ahmeda Mansoora
2021 Publikacja Pegasus Project, lista kilkudziesięciu tysięcy numerów będących potencjalnymi celami
2021 Wpisanie NSO Group na amerykańską listę podmiotów objętych restrykcjami eksportowymi
marzec 2024 Prokurator Generalny podaje w Sejmie: 578 osób objętych w Polsce kontrolą operacyjną z użyciem Pegasusa w latach 2017 do 2022
maj 2025 Ława przysięgłych w Kalifornii zasądza od NSO Group 168 mln USD na rzecz Meta w sprawie ataku na 1400 użytkowników WhatsAppa z 2019 roku
październik 2025 Sędzia Phyllis Hamilton obniża odszkodowanie do 4 mln USD, ale wydaje bezterminowy zakaz atakowania WhatsAppa i jego użytkowników
październik 2025 NSO Group potwierdza przejęcie kontroli nad spółką przez konsorcjum inwestorów ze Stanów Zjednoczonych
czerwiec 2026 Meta składa wniosek o uznanie NSO za naruszające zakaz sądowy, powołując się na nowe próby ataków

Dwa wnioski z tego kalendarium są istotne dla zwykłego czytelnika. Po pierwsze, branża komercyjnego spyware nie zniknęła pod naciskiem procesów i sankcji, tylko zmienia właścicieli i nazwy. Po drugie, po raz pierwszy sąd nałożył na producenta takiego narzędzia realne ograniczenie operacyjne, a nie tylko karę finansową, i to jest zmiana jakościowa.

Polski wątek: liczby, które warto znać

W Polsce Pegasus przestał być tematem zagranicznym w 2021 roku, gdy Citizen Lab i Amnesty International potwierdziły infekcje telefonów konkretnych osób publicznych.

Ustalenia, które można dziś przytoczyć jako potwierdzone przez organy państwa:

  • 578 osób objęto kontrolą operacyjną z użyciem Pegasusa w latach 2017 do 2022. Liczbę podał Prokurator Generalny Adam Bodnar w Sejmie w marcu 2024 roku, zapowiadając analizę każdego przypadku.
  • Zakup systemu przez CBA sfinansowano dotacją z Funduszu Sprawiedliwości w wysokości 25 mln zł, czyli ze środków przeznaczonych ustawowo na pomoc pokrzywdzonym przestępstwem.
  • Sejmowa komisja śledcza bada okres od listopada 2015 do listopada 2023 roku. Jawna część raportu końcowego była gotowa w maju 2026 roku, część materiału pozostaje niejawna, a komisja kierowała kolejne zawiadomienia do prokuratury.

To jest kontekst, który odróżnia polską dyskusję o Pegasusie od globalnej. Nie chodzi o to, czy narzędzie działa, bo działa, tylko o to, kto i na jakiej podstawie decydował o jego użyciu.

Czy Twój telefon jest celem

Uczciwa odpowiedź brzmi: prawie na pewno nie. Licencja na Pegasusa kosztuje miliony, każde użycie zużywa cenne luki zero-day, a operatorzy to służby państwowe, nie przestępcy z ogłoszenia. Ryzyko dla przeciętnego użytkownika jest bliskie zeru.

To nie znaczy, że temat jest bez znaczenia dla zwykłych ludzi. Znaczy tyle, że zagrożenia, które faktycznie dotyczą większości, są zupełnie inne: aplikacje stalkerware instalowane fizycznie przez kogoś bliskiego, phishing, przejęte konto Google lub Apple, złośliwe aplikacje z niepewnych źródeł. Te ataki nie wymagają milionów, tylko kilku minut dostępu do niezablokowanego telefonu. Jeśli ktoś podejrzewa, że jest inwigilowany, statystycznie znacznie bardziej prawdopodobna jest ta druga kategoria.

Objawy wymieniane zwykle jako sygnały infekcji, czyli szybkie rozładowywanie baterii, nagrzewanie się urządzenia czy nietypowy transfer danych, są w przypadku Pegasusa mało wiarygodne. Narzędzie tej klasy jest projektowane tak, żeby ich nie wywoływać. Te same objawy znacznie częściej oznaczają zużytą baterię albo źle napisaną aplikację.

Co realnie pomaga

Lista jest krótsza, niż sugerują poradniki, i częściowo sprzeczna z tym, co pisaliśmy w pierwszej wersji tego tekstu.

Aktualizacje systemu, instalowane od razu. To jedyna ochrona, która działa przeciwko lukom już załatanym, a większość ataków po jakimś czasie na takich właśnie się opiera. Odkładanie aktualizacji o tydzień to tydzień otwartego okna.

Tryb blokady (Lockdown Mode) w iOS. Wyłącza część funkcji systemu, które są najczęstszym wektorem ataków zero-click, na przykład złożoną obsługę załączników w wiadomościach. Kosztuje wygodę, więc nie jest dla wszystkich, ale dla osób z grupy realnego ryzyka to najmocniejsze narzędzie, jakie daje producent. Apple wskazuje, że nie odnotowano skutecznego ataku najemnego spyware na urządzenie z włączonym trybem blokady.

Powiadomienia o zagrożeniu od producenta. Apple wysyła ostrzeżenia użytkownikom, których urządzenia mogły być celem ataków spyware najemnego. Jeśli takie powiadomienie przyjdzie, należy je potraktować poważnie i skontaktować się ze specjalistami, a nie próbować „wyczyścić telefon” samodzielnie.

Analiza techniczna zamiast zgadywania. Wykrycie infekcji tej klasy wymaga zrzutu i analizy śladów systemowych. Organizacje zajmujące się prawami człowieka udostępniają do tego narzędzia i prowadzą bezpłatne badania dla osób z grup ryzyka. To jedyna droga do odpowiedzi „tak albo nie”, a nie „chyba coś jest nie tak z baterią”.

Antywirus na iOS nie istnieje w formie, o jakiej myśli większość ludzi. Apple nie daje aplikacjom dostępu potrzebnego do skanowania systemu, więc programy z App Store reklamowane jako antywirusy nie wykryją spyware’u tej klasy. Na Androidzie skanery mają większe możliwości, ale wobec narzędzi rządowych też nie są odpowiedzią.

Czego nie zrobi wykrywacz podsłuchów

Warto to powiedzieć wprost, bo pytanie wraca w rozmowach z klientami. Wykrywacz podsłuchów nie wykryje Pegasusa. Sprzęt TSCM szuka urządzeń fizycznych: nadajników, mikrofonów, kamer, elektroniki ukrytej w pomieszczeniu. Pegasus jest oprogramowaniem w telefonie, który i tak legalnie nadaje przez cały czas, więc nie ma tu żadnej anomalii radiowej do znalezienia.

To dwie różne warstwy problemu i mieszanie ich prowadzi do złych decyzji zakupowych. Jeśli obawa dotyczy pomieszczenia, w którym rozmawiacie, sensowny jest audyt kontrinwigilacyjny pomieszczeń. Jeśli obawa dotyczy telefonu, potrzebna jest analiza informatyczna urządzenia, a w wymiarze organizacyjnym higiena komunikacji: co w ogóle mówimy przez telefon, a co wymaga spotkania. Ten drugi wątek rozwijamy w tekście Bezpieczny telefon to bezpieczna firma.

Aspekty prawne

W Polsce użycie narzędzia takiego jak Pegasus mieści się w reżimie kontroli operacyjnej, uregulowanej między innymi w art. 19 ustawy o Policji i art. 17 ustawy o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym. Zasada jest jednolita: kontrola operacyjna wymaga uprzedniej zgody sądu okręgowego, jest ograniczona do katalogu poważnych przestępstw i ma określony czas trwania. Spór, który toczy się w Polsce od 2021 roku, dotyczy właśnie tego, czy te warunki były w praktyce dochowane, a nie tego, czy służby w ogóle mogą korzystać z takich narzędzi.

Dla osób prywatnych sytuacja jest jednoznaczna. Instalacja jakiegokolwiek oprogramowania szpiegującego na cudzym telefonie bez zgody właściciela to przestępstwo z art. 267 Kodeksu karnego, i dotyczy to również małżonka, partnera oraz dorosłego dziecka. Wyjątkiem pozostaje kontrola rodzicielska nad telefonem dziecka poniżej osiemnastego roku życia oraz monitoring urządzeń służbowych po dopełnieniu obowiązków z art. 22(3) Kodeksu pracy.

Osoba, która ma podstawy sądzić, że była przedmiotem nielegalnej kontroli operacyjnej, może złożyć zawiadomienie do prokuratury, a w sprawach dotyczących przetwarzania danych osobowych skargę do Prezesa UODO.

FAQ

Czy da się samodzielnie sprawdzić, czy telefon ma Pegasusa?
Nie w sensie, w jakim sprawdza się obecność wirusa na komputerze. Wymaga to zrzutu danych diagnostycznych z urządzenia i analizy śladów, którą wykonują wyspecjalizowane laboratoria i organizacje pozarządowe, często bezpłatnie dla osób z grup ryzyka. Objawy takie jak gorąca obudowa czy szybciej padająca bateria niczego nie dowodzą.
Czy szyfrowany komunikator chroni przed Pegasusem?
Nie. Szyfrowanie chroni wiadomość w drodze między urządzeniami, a Pegasus czyta ją na urządzeniu, już po odszyfrowaniu, albo przechwytuje to, co wpisujesz. Zmiana komunikatora nie zmienia w tej sytuacji nic.
Czy warto włączyć tryb blokady w iPhonie?
Jeśli należysz do grupy realnego ryzyka (dziennikarstwo, polityka, prawo karne, działalność opozycyjna, spory o wysoką stawkę), tak. Tryb wyłącza część funkcji i utrudnia codzienne korzystanie z telefonu, więc dla przeciętnego użytkownika jest przesadą. Producent podaje, że nie odnotowano skutecznego ataku najemnego spyware na urządzenie z włączonym trybem blokady.
Czy wykrywacz podsłuchów wykryje oprogramowanie szpiegujące w telefonie?
Nie. To dwie różne kategorie zagrożeń. Wykrywacz szuka fizycznych urządzeń nadających w pomieszczeniu, a oprogramowanie szpiegujące korzysta ze zwykłej transmisji telefonu, która niczym się nie wyróżnia. Do sprawdzenia telefonu potrzebna jest analiza informatyczna urządzenia.

Podsumowanie

Pegasus jest realnym narzędziem, ale wąsko celowanym: statystycznie nie dotyczy przeciętnego użytkownika, za to dotyczy dziennikarzy, polityków, prawników i działaczy, co w Polsce potwierdziła liczba 578 osób objętych kontrolą operacyjną z jego użyciem w latach 2017 do 2022. Od 2016 roku zmieniło się głównie otoczenie prawne producenta: sankcje, przegrany proces z Meta, bezterminowy zakaz atakowania WhatsAppa i zmiana właściciela spółki. Dla czytelnika praktyczny wniosek jest prosty i niezbyt efektowny: aktualizuj system od razu, w razie realnego ryzyka włącz tryb blokady, traktuj powiadomienia producenta poważnie i nie licz na to, że antywirus albo wykrywacz podsłuchów rozwiąże problem, który leży zupełnie gdzie indziej.

Posted in Bezpieczeństwo w sieci i telefonie and tagged , , .

One Comment

  1. Pingback: Pegasus - nowe dane o systemie absolutnej inwigilacji - Blog detektywistyczny - AlfaTronik

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *