Opublikowano: 7 marca 2018, ostatnio zaktualizowano: 5 października 2025
Co oznacza angielskie słowo „whistleblower”? Pomysł na temat został zaczerpnięty z naszych rozmów z klientem. Zaintrygowani postanowiliśmy sprawdzić jak działania sygnalistów wyglądają w Polsce. Na początek zachęcamy do obejrzenia serii filmików opowiadających historii trzech sygnalistów –zobacz film.
Przykłady działań sygnalistów w miejscu pracy obejmują ujawnianie przypadków korupcji, łamania prawa pracy czy nieetycznych praktyk finansowych.
Sygnalista to osoba, która zgłasza błędy w środowisku zawodowym lub w miejscu pracy na rzecz interesu społecznego mając na uwadze dobro wspólne. Ich działania mają na celu dokonanie zmiany w ważnych dla społeczeństwa kwestiach takich jak bezpieczeństwo, finanse, zdrowie, środowisko naturalne itd. Jego zgłoszenia opierają się o dane lub sytuacje, których był świadkiem, bez osobistych interpretacji. Rada Europy, definiując sygnalistę, posługuje się kategorią „dobrej wiary”. A więc, sygnalista to osoba, która sygnalizuje nieprawidłowości w dobrej wierze, w oparciu o podstawy faktyczne, nawet gdy sygnały ostatecznie okażą się błędne. Wiele badań wskazuje, że takie informacje od sygnalistów są najskuteczniejszym narzędziem detekcji nieuczciwości i niesprawności w miejscu pracy. Wiele oszustw nie ujrzałoby światła dziennego, gdyby nie działania sygnalistów.
Ochrona prawna sygnalistów w Polsce
Jak działa system ochrony sygnalistów w Polsce? Mimo wejścia w życie nowej ustawy, nadal istnieją luki w praktycznym zabezpieczeniu interesów sygnalistów.
Z pewnością powinniśmy wspomnieć o tym, iż polskie prawo niewystarczająco chroni sygnalistów przed konsekwencjami zgłoszenia nadużyć. Szerzej o tym możemy przeczytać w raporcie „Ochrona prawna sygnalistów w doświadczeniu sędziów sądów pracy„. Dlatego też sygnalista powinien liczyć się z tym, że w wyniku braku odpowiednich regulacji, nie będzie mógł się efektywnie obronić. Utrata pracy jest jednym z wielu potencjalnych zagrożeń. Zdarzają się też dyscyplinarne zwolnienia, a także oskarżenia o pomówienia, konieczność szukania pracy w innym miejscu czy kraju lub przebranżowienie. Nie chcemy zniechęcać do działania, jednak osoby biorące pod uwagę zgłoszenie nadużycia, powinny mieć świadomość tego, że polskie prawo nadal nie stworzyło efektywnego systemu ochrony ich interesów. Warto zadać sobie pytanie, czy pracodawca może ukarać sygnalistę i jakie są konsekwencje dla sygnalisty po ujawnieniu nadużyć.
Whistleblower: jak sygnalizować?
Zgłaszając nadużycia, warto wiedzieć jak zgłaszać nadużycia zgodnie z ustawą o sygnalistach i gdzie zgłosić nieprawidłowości w firmie jako pracownik.
Z pewnością nasze podpowiedzi nie wyczerpią tematu, choć spróbujemy przedstawić główne zasady zachowania, których warto się, w takich sytuacjach trzymać.
Zastanów się w imieniu, jakiego interesu działasz, jakie dobro jest zagrożone oraz jaka jest skala problemu. Odpowiedź na te pytania pozwoli Ci dobrać odpowiednią metodę interwencji.
Zbieraj dane. Tak jak pisaliśmy, polskie prawo nie gwarantuje sygnaliście specjalnego traktowania. Dlatego zadbaj o wiarygodność informacji, jakie dostarczasz. Sprawdzaj swoją wiedzę, kolekcjonuj dane. W razie potrzeby skorzystaj z odpowiednichdyktafonów szpiegowskich lubprofesjonalnych podsłuchów nagrywających, które pomogą w dokumentowaniu dowodów.
Bądź adekwatny w działaniu. Postaraj się o dobranie odpowiednich środków interwencji. W większości sytuacji rozgłos medialny nie jest najlepszym rozwiązaniem dla stron. Używaj rzeczowego języka – nie wyolbrzymiaj, nie oceniaj.
Podejmij próbę poinformowania pracodawcy lub organizacji zawodowej o zaistniałej sytuacji. Możliwe, że Twoje zgłoszenie zostanie przyjęte pozytywnie i wpłynie na poprawę funkcjonowania organizacji. Natomiast, jeśli obawiasz się niszczenia dowodów czy zachowań odwetowych, a pracodawca był już informowany i nic się nie zmieniło, warto poinformować organy państwowe.
Zadbaj o ochronę swoich danych osobowych przy zgłaszaniu nadużyć. Gdziekolwiek postanowisz zgłosić przypadek nadużycia najpierw dowiedz się, czy Twoje dane osobowe będą traktowane jako poufne. Ochrona danych osobowych sygnalistów ma kluczowe znaczenie, zwłaszcza w przypadku anonimowego zgłaszania nieprawidłowości w firmie.
Skonsultuj zebrane fakty z osobą postronną. Może być to ekspert, prawnik czy kolega z branży. Poznaj opinię osoby niezaangażowanej w proceder, pozwoli Ci to na chłodno ocenić zebraną wiedzę. W przypadku zgromadzenia materiałów audio warto posłużyć siędyskretnym dyktafonem, który nie wzbudzi podejrzeń.
Porozmawiaj z najbliższymi. Zdecydowanie warto zasięgnąć rady i wsparcia najbliższych. Twoja decyzja może znacząco wpłynąć na jakość Waszego życia. Warto, aby mieli tego świadomość.
Na chwilę obecną nie ma polskich precedensów, w których sygnalista wywołałby efekt domina i otworzył sprawę korupcyjną lub przestępczą – ale nowe przepisy, skuteczniej chroniące tzw. whistleblowerów, mają to zmienić. W najbliższych latach możemy oczekiwać, że to właśnie oni będą katalizatorem ujawniania nieprawidłowości, zwłaszcza w obszarze zamówień publicznych i sektora finansowego – zgodnie z katalogiem przewidzianym w ustawie. Trzeba jednak zauważyć, że od czerwca 2024 r. działa już nowa ustawa o ochronie sygnalistów – wdrażająca unijną dyrektywę – i mająca na celu ułatwienie wykrywania nadużyć przez pracowników, wykonawców czy funkcjonariuszy państwowych. Obowiązki pracodawcy wobec sygnalistów w 2025 roku obejmują m.in. stworzenie wewnętrznych kanałów zgłaszania i zapewnienie braku represji.
Jeśli nasze podpowiedzi są dla was niewystarczające zachęcamy do zapoznania się z artykułami nasygnalista.pl. Zamieszczone materiały są przydatne również dla pracodawców, którzy chcieliby dopracować skuteczne systemy sygnalizowania w swojej firmie.
